اجتماعی/سیاسی

یشگفتار:

خدای بزرگ را سپاسگزارم که توانستم آموزش و تحقیق خود در زمینه انسان و محیط زیست را به رشته تحریر در آورم و در بارور شدن این اثر استفاده نمایم .

به منظور ارتقاء و اعتلا و بالا بردن سطح عمومی زیست محیطی و علم دانش زیستی و ارتباط دوستانه انسان با این مقوله ، استفاده مطلوب از این منابع اکولوژیکی و رسیدن به یک توسعه پایدار در نظر داریم تا حدودی از این فاجعه طبیعی و تجاوز و تعرض بیش از حد بشر به این کره خاکی با استفاده از یک زبان گویا وساده تا حد امکان بتوانیم ادای دین نموده باشیم . با بیان اینکه انسان جز طبیعت است نه جدا از طبیعت نباید به گونه ای برخورد شود که انسان همانند هیولا یک جای پای کثیف از خود به جا گذارد و هر ساله این جای پا ، بزر گتر شود وبه این جمله جامع عمل بپوشاند ( که گفته می شود انسان تنها موجودی است که بدست خودش نابود خواهد شد )

در واقع انسان می بایست با توجه به آمایش سرزمین از منابع و توان اکولوژیکی کره خاکی معقولانه و مطلوب استفاد نماید تا به بهانه توسعه این همه تخریب طبیعت و محیط زیست نداشته باشیم .

محتوای این کتاب از ثمره اندیشه تجربیات و نوشته های عده ای از صاحب نظران به عنوان فتح البابی در تحریر مطالبی در موضوعات مختلف ارتباط انسان با محیط زیست و تهدیدات و مخاطرات زیست محیطی و معظلاتی که هم اکنون کل کره خاکی و کشور های توسعه یافته ودر حال توسعه را در بر گرفته ارائه می شود . انتظار دارم همکاران ،متخصصین، مهندسین و متولیان محیط زیست با پیگیری ، مطالعه وتحقیق و تحریر کتابهایی در زمینه مربوط به مسا ئل زیست محیطی در تکمیل و غنای این مجموعه اقدام نمایند.

کتاب حاضر به عنوان یک ابزار علمی برای رفع نیازهای تخصصی – کاربردی و آگاهی بیشتر مسولین دولتی ،شرکتهای مهندسین مشاور ،دانش پژوهان و علاقه مندان به دانش محیط زیست تدوین گردیده و امید است که مورد استفاده دانشگاهها قرار گیرد در پایان لازم میدانم که از آقای بهمن بیرانوند کارشناس مسول آموزش و برنامه ریزی اداره کل حفاظت محیط زیست استان لرستان که در تهیه این کتاب یاری رسانده اند تشکر نمایم

بهرام رمضانی

انسان ومحیط زیست

- آغاز حیات در منظومه شمسی

- مهمترین مشکلات زیست محیطی

- آلودگیها

- انرژی های نو و تاریخچه حفاظت در دنیا

- محیط زیست و کشاورزی

فهرست عناوین

فصل اول- آغاز حیات در منظومه شمسی

1-آغاز حیات

2-نظریه وجود حیات

3- دوران صنعتی شدن

4- مهمترین معظلات و تهدیدات زیست محیطی

فصل دوم- مهمترین مشکلات زیست محیطی (گاز های گلخانه ای)

1- گازهای گلخانه ای و معرفی خطر ناک ترین گازهای گلخانه ای

2- روشهای پیشگیری از مکانیسم گلخانه ا ی افزوده

3- تخریب لایه ازن

4- باران اسیدی

5- آلودگی آبهای بین المللی و رودخانه ای

6- وارد کردن زباله های صنعتی بیمارستانی در آب

7- کاهش تنوع زیستی

فصل سوم – آلودگی ها

1- آلودگی های آب

2- آلودگی های آبهای زیر زمینی

3- آلودگی های خا ک، عوامل آلودگی خاک

4-آلودگی نفتی و اثرات آلودگی نفتی

5- عوامل کشاورزی و آینده سموم در خاک

6- زباله ها و روش دفن آنها

فصل چهارم – انرژی های نو و تاریخچه حفاظت در جهان

1- مقدمه

2- انواع انرژی های نو

3- انرژی های خورشیدی و کار برد آن

4- انرژی باد و زیست توده

5- مفهوم کلی زیست توده و منابع آن

6- محیط زیست و تاریخچه حفاظت درایران و جهان

7- عوامل افزایش دهنده و کاهش دهندهتنوع زیستی

8- اندازه گیری غنا ی گونه ای

فصل پنجم - محیط زیست و کشاورزی

1- مقدمه

2- دلیل تقاضای کشاورزی ارگانیگ

3- سابقه کشاورزی ارگانیک

4- عملکرد در کشاورزی ارگانیگ

5- برنامه توسعه کشاورزی ایران 1400

6- کودهای ازته و کودهای فسفاته وکود های اوره

7- اثرات نامطلوب کود شیمیایی برمحصولات کشاورزی ومحیط زیست

8- خصوصیات خاک ایران

9- بیابانزایی و عوامل موثر بر آن و نقش انسان در بیابا نزایی

10-بهر ه برداری بی رویه از آبهای زیر زمینی و جنگل ها

11- تاثیر و نقش زنان در حفظ و تولید مواد غذایی و حفاظت خاک

.12- چند اقدام کوچک ولی، موثر زیست محیطی

13- پیمان کیوتو چیست

14- اقدامات انجام شده برای جلو گیری از شسته شدن خاک

15- آبها وعوامل آلوده کننده آب

16- انواع آلاینده ها و ریز گرد ها

فصل اول

انسان ومحیط زیست

آغاز حیات در منظومه شمسی

1- آغازحیات

به آغاز حیات و زمانی که خداوند سیارات منظومه شمسی و زمین را شکل داد بر میگردیم حدود چهار میلیارد سال پیش سطح زمین پوشیده از مواد مذاب بوده و امکان تشکیل حیات روی کره زمین وجود نداشت. زمین در ابتدا گرم به تد ریج سرد و در آن حیات اتفاق افتاد . بدون شک یکی از اساسی ترین سوالاتی که همیشه ذهن ما انسان ها را مشغول کرده چگونگی به وجود آمدن حیات است .

در ابتدای حیات ،میکرو ار گانیزم ها ی موجود به روش بیو شیمایی تنفس کرده برخی از مواد معدنی ،اکسیژن و انرژی را در یافت وبه حیات خود ادامه میدا دند . در این میان میکرو ار گانیزم ها به روش غیر هوازی تنفس می کردند که این

امر هیچ مشکلی را به وجود نمی آورد اما موجودات فعلی از اکسیژن استفاده می کنند و عمل فتو سنتز صورت می گیرد . اولین سلول های چرخه حیات ،گیاهی و بعد جانوری بودند سیکل حیات به تدریج طی شد و در جریان این چرخه ، عناصر به درستی ،با توازن و تعادل به حیات خود ادامه دادند . این روند تا زمانی که بشر به کشاورزی و دامداری روی آورد ادامه یافت تا زمان که آتش کشف شد و بلاخره دخل و تصرف در جریان چرخه حیات آغاز شد .انسانی که تا هشت هزار سال پیش تعدادش از پنج میلیون تجاوز نمی کرد الان تعداد جمعیت به هفت میلیارد رسیده است(دگر گونی های محیط زیست انتشارات نقش مهر)

2- نظریه های وجود حیات

در رابطه با پیدایش حیات اولیه امروزه سه نظریه وجود دارد که یکی می گوید حیات در جو آغاز شده است ،دیگری می گوید در اعماق اقیانوس ها و سومی می گوید حیات اولیه از فضا آمده است.

نظریه اول میگوید بافت های اصلی حیات در انتها ی بالای اتمسفرشکل گرفته که متشکل از گاز های غیر ارگانیگ بوده است . وضعیت بد هوایی (طوفان ،برق و......) و فعالیت های آتشفشانی و تشعشات خورشیدی ،گاز هایی مانند متان ،هیدروژن و آمونیاک را به مولکول های ار گانیکی (آلی ) تبدیل کرده وبافت آن را پایه گذاری کرده است .

نظریه دوم که محل تولد حیات اولیه را درجایی در چشمه های اعماق آب می داند می گوید ماده ارگانیگی اولیه درمحیطی غنی از لحاظ غذایی ،چند کیلو متر زیر سطح آب آغاز شده است . در زیر چشمه های آبی ستون های آبی قوی ای وجود داشته که با فشار بیرون میزده و مواد معدنی را با خود بیرون می آورده و گرمای لازم را برای ایجاد حیات ایجاد می کرد .

نظریه سوم هم می گوید حیات اولیه در فضا شکل گرفته است یعنی با فت های اصلی حیات در زمین پیدا و آغاز نشده ،بلکه از فضای دور دست آمده ماده ارگانیک که روی خاکستر ( یا غبار) بین سیارات نشسته بود به اتمسفر وارد شده و به زمین افتاده است یا شاید ستاره ای از ستارهای دنباله دار مادهار گانیسمی اولیه رااز فضا با خود به زمین رسانده باشد.

منبع آن( UNEP) میباشد (برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد) و با سرعت جهانی 6/1تا 7/1 درصد در حال افزایش می باشد علاوه بر افزایش جمعیت کاهش بیش از اندازه منابع طبیعی افزایش آلودگی ها ، نارسایی توسعه متعادل منابع رشد صنعتی ورشد اقتصادی از دسته عواملی هستند که با رشد جمعیت دست به دست هم داده اندوبحران جهانی رابه وجود آوده اندازطرفی دیگر در طول صد سال گذشته سرعت رشدارتبا طات انسان ده میلیون برابر سرعت رشد حمل و نقل انسان صد برابرسرعت رشد تجزیه و تحلیل انسان یک میلیون برابرسرعت دسنیابی به انرژی هزار برابر قدرت کشندگی سلاح های انسانی یک میلیون برابرو سرعت مهار بیماری توسط انسان صد برابر افزایش یافته است با چنین میزان رشد ی باید منتظر بحران های زیست محیطی بود .

بر این اساس ،اگر حرکت انسان بر مبنای قواعد حیات رخ میداد و حق محیط را بر اساس طراحی خداوند ادعا می کرد مشکلی پیش نمی آمد ولی بشر این قواعد را رعایت نکرده و سبب به دست آمدن نتایج کنونی موجود در طبیعت شد .

راستی برای بسیاری از افراد که بحث تهدیدات زیست محیطی می شنوند این سوال پیش می آید که آیا این حرفها شعار است یا مباحث تبلیغاتی یا بحث های سیاسی که می خواهند در دنیا راه بیندازند یا مثلا موضع کشور های صنعتی برای مهار کردن کشور های در حال توسعه است .

3- دوران صنعتی شدن

بعد از دوران صنعتی شدن چند پدیده با هم رخداد یکی افزایش جمعیت که به دلیل افزایش سطح بهداشت و وضعیت رفاه نسبی در زندگی جوامع ،در دنیا هم زمان با پدیده افزایش جمعیت رشد شهر گرایی یا شهر نشینی و کاهش روستا نشینی هم اتفاق افتاد که کشور خود مان هم از آن مستثنا نیست به طور مثال(کشور ما ظرف مدت 40سال از16 میلیون در سال 1950به 57 میلیون نفر در سال 1990رسید طی چهل سال آینده 126 میلیون دیگر بر این رقم افزوده خواهد شد و در سال 2030به رقم گیج کننده 183میلیون نفر بالغ خواهد گشت ) ،به طوری که در حال حاضر نسبت شهر نشینی در ایران از مرز شصت درصد هم گذشته است . پدیده دیگر بحث صنعتی شدن و آثار تو سعه و پیشرفت ها ی مختلف فنی و اقتصادی و تکنولوژیک است که عملا طبیعت را بکار گرفته برای این که وضعیت زندگی انسان بهتر شود و رفاه بیشتری حاصل شود .

این اتفاقات در مجموع با عث شد که فشار بیش از حد ظر فیت بر طبیعت جهان وارد شود ، به این معنا که خداوند ،یک ظرفیت طبیعی را در نهاد هر کدام از این زیست بوم ها قرار داده ،بطوریکه مثلا آب اگر تا یک حدی آلوده شود قدرت خو د پالایی دارد ، یا هوا تا یک حدی یا تبا دلاتی که انجام می دهد می تواند خودش را تصفیه کند . در مورد مراتع هم اگر بیش از حد ظرفیت از آنها برداشت نشود دوباره رشد می کنند و گیا هان ، بعد از یک مدتی دوباره جایگزین می شوند ،یا اگر میزان برداشت از سفره های آب زیر زمینی هم منطقی باشد ،باید به طور معمول سطحشان افزایش هم بیا بد ،یا حداقل در همان حد باقی بماند ،و یا خیلی از پدیده های دیگر مانند جنگل ، دریا ،آبزیان و یا حیات وحشی که در طبیعت زندگی می کنند. اینها قدرت باز سازی خودشان را با یک در صدی از برداشت انسان ،می توانند حفظ کنند . تمام اینها را خداوند در حد خودشان تعریف و مقدر کرده و واقعا هم هست .مطالعات علمی نشان داده اند که در خیلی اززمینه ها ما از ظر فیت ها گذ شته ایم برای مثال مطالعاتی که تحت عنوان ((رد پای زیست بوم)) یا ((ردپای اکو لوژیک انسان )) انجام شده نشانمی دهد که ایران تقریبا از سال 1972میلادی ازظرفیت خودش در برداشت از سفره های آب زیر زمینی ، در بهر ه برداری از مراتع و استفاده دام از آنها ، در بهره برداری از جنگل ها ، در حیات وحش و تقریبا در آن ظرفیت های طبیعی که برای این کشور قرار داده شده گذشته است . به این معنا که میزان برداشت ما از قدرت باز سازی مان بیشتر شده است یعنی رد پای ما ، ردپای بزرگ تری شده است .( برای مطالعه بیشتر سایت اینتر نتی دکتر معصومه ابتکار)

آدم ها گاهی اوقات تبدیل به هیولای وحشتناکی می شوند که هیچ چیز ی جز یک رد پای بزرگ و کثیف و مخرب از آنها باقی نمی ماند .

متاسفانه این هیو لا –که اشاره کردیم واقعیت علمی هستند. شاید در گذشته ،در بعضی از زمینه ها مثل بحث گرم شدن زمین ، چالش هایی وجود داشت که مثلا آیا واقعا تولید گاز های گلخانه ای – که عمده آنها گاز ها ی دی اکسید کربن و متان هستند و منشاء آنها هم یکی نیرو گاهها ی بزرگ و دیگری سموم دفع آفات کشاورزی است که سبب شده اند دمای زمین افزایش پیدا کند و این افزایش دما ، باعث به هم زدن تمام سیستم های آب هوایی طبیعی دنیا شود این بحث مدتها یک چالش بود چون معاهده کیوتو اول از همه مهاری است برای کشور های صنعتی که عمده گاز های گلخانه ای را تولید می کنند. از جمله آقای بوش (ریس جمهور اسبق آمریکا) گفته بود این حرفها همه بی ربط هستند اینها را گفته اند که اقتصاد ما رشد نکند و با توجه به عدم اطلاع زیست محیطی ایشان اعلام کرد که من از نظر علمی ،این حرف را قبول این گرم شدن زمین قبلا هم اتفاق افتاده و چیز خطر ناکی نیست و دوباره به تعادل و وضعیت قبلی بر می گردد. خلاصه بعضی ها بخصوص در کشور های توسعه یافته ، این بحث را به چالش کشیدند و ریر سوال بردند اما امروزه دیگر چنین تردیدی در کار نیست .

بعد از این چالش ها سازمان ملل آمد و یک گروه حدودا دو هزار نفری از متخصصان و دانشمندان مسائل اقلیم وآب و هوا و محیط زیست را جمع کرد و مطالعه بر روی اینکه چه روند ها و رویداد ها و اتفاقات جهانی از مثلا سیصد ،جهارصد ،یا هزار سال پیش باعث این فاجعه های طبیعی و تغییر در آب و هوای کره زمین گردیده است برای مثال آمدند میزان دی اکسید کربن محبوس شده در بین لایه های مختلف یخ های قطبی را با هم مقایسه کردند و دیدند که نه ، واقعا یک اتفاقاتی (مخصوصا دراین صد- صد پنجاه سال اخیر) دارد می افتد که قبلا هم به این شدت نبوده و دارد تغییرات خیلی جدی و غیر قابل کنترلی را در اقلیم دنیا به وجود می آورد و این چیزی نیست که به راحتی بتوان کنترل ومهارش نمود.

بر این اساس این گزارش که یک گزارش علمی است جای شکی باقی نمانده که زمین دارد به سمت یک فاجعه تمام عیار زیست محیطی پیش می رود چرا که سرعت گرم شدن قطب زمین دو برابر بقیه زمین است و این باعث می شود که یخ های قطبی که تنظیم کننده تمام معادلات آب و هوایی دنیا هستند به سرعت آب شوند و در نتیجه جزایر کوچک در دنیا یکی یکی زیر آب می روند . شهر های ساحلی به شدت تهدید می شوند وحتی امکان دارد تا صد سال آینده ،بخش های عمد های از کشور هایی مثل بنگلادش به طور کامل به زیر آب بروند چون سطح در یاها در حال بالا آمدن است و این یک اتفاق وحشتناکی است که روی همه اثر خواهد گذاشت و حتما در کشور خودمان در شهر های ساحلی خلیج فارس آثارش را خوا هیم دید حالا این بحث تغییرات آب وهوایی تنها یک چشمه از مشکلات زیست محیطی است که الان به خاطر این یا فته های جدید علمی خیلی مطرح و حاد شده است و همه خیلی مضطرب شده اند که حالا این وضع خیلی بدتر از آبی است که فکر می کردیم و منشاء تمام این تغییرات دست بردن انسان به طور بی رویه و بی حساب وکتاب در طبیعت است .در خصو ص این رد پا ی مخرب احداث سدها را نیز می توان نام برد که به بهانه توسعه یک فاجعه زیست محیطی مخرب به وجود می آوریم سدها جریان قدرتمند رود خانه را گرفته و آنها را به آبگیر هایی آرام تبدیل می کنند . ودر بعضی از مواقع باعث تغییر ناگها نی مسیر رودخانه ها میشوند و حریم و بستر رود ها را تغییر می دهند و باعث کاهش تنوع زیستی میشوندوهم احداث سدها و هم جاد های دسترسی به آنها باعث افزایش گردوغبار و ریز گرد ها می شوند . در اثر احداث سد گستره وسیعی از زیستگاهها ، جنگل ها ،مراتع و اراضی زراعی سنتی مردم زیر آب فرو میرود . وقتی آب رودخانه مهار شود سرنوشت نا معلومی در انتظار موجودات آبزی از جمله ماهیان می باشد .با احداث سد و راکد شدن آب آلودگی آبهای کار خانجات آنرا به مردابی تبدیل خواهد کرد طبیعت ریشه حیات و فرهنگ جامعه را تشکیل می دهد و با نابودی طبیعت ریشه های حیات و فرهنگ خشک می شود احداث سد در بعضی از رودخانه ها و آبریزها باعث نابودی پرندگان و پستانداران بومی و مهاجر می شود . با زیر آب رفتن اراضی کشاورزی و کانون های زیستی نظیر روستاها بسیاری از مردم آواره و بی خانمان و صدها حرفه ، اماکن تاریخی و تفریحی وچشم انداز های طبیعی از بین خواهند رفت . و آب های راکد که در اثر احداث سدها تشکیل میشوند باعث افزایش بیماری مربوط به آب راکد میشود. (شیستوز میا سیس) یک بیماری انگلی عفونی که در 76 کشور 200میلیون نفر را آلوده نموده است . (راهنمای ارزیابی پیامدهای توسعه بر محیط زیست ص 55فصل اول توسعه روستایی و کشاورزی)

(مطالعه بیشتر سایت اینترنتی ابتکار)

یکی دیگر از این تهدید ها از بین رفتن تنوع زیستی است یعنی تنوع گو نه های گیاهی جانوری حشرات و .....به سرعت در حال کم شدن است . این تنوع یک تعادلی را دنیا ایجاد کرده وما هم بخشی ازاین تنوع هستیم گاهی اوقا ت می شنویم که بعضی ها می گویند که ای بابا حیات وحش چه اهمیتی دارد .انسان هارا در یابید که دارند تهدید می شوند در پاسخ این افراد باید گفت که این چرخه طبیعت و حیات ،یک چرخه ای است که انسان هم بخشی از آن است و انسان ،منهای این چرخه نمی تواند زنده بماند و اگر هم مقاومتی هم دارد ،یک مقاومت ظاهری است چون اگر این گونه ها آسیب بخورند و صدمه ببینید ،در واقع این نشانه انقراض خود انسان است ، یعنی اینها همه به هم پیوسته اند . یکی پیوستگی بلا منازعی بین تمامگونه های مختلف طبیعت وجود دارد و خطر این است که خیلی وقت ها این را جدی نمی گیریم و می گوییم :مگراینها چه اهمیتی دارند و با چه تاثیری برزندگی ما می گذارند .

آیا در جهان و سازمان ها ی بین المللی ، بر نامه و الگویی برای مشارکت عموم شهروندان و بخصوص جوانان در حفظ محیط زیست و پاکسازی و بهسازی طبیعت وجود دارد . باید به مردم آگاهی داده شود یعنی سازمان های بین المللی و مجامع جهانی ، الان بحث اولشان این است که( شهروند محلی) ما باید ( شهروند جهانی) هم باشد . یعنی باید بداند که فعالیت هایی که به عنوان یک انسان در سطح شهر ومحله و روستای خودش انجام می دهد ، آثار و پیامد هایش نه تنها در محدوده روستا و شهر خودش است ،بلکه جهانی است . یعنی اگر در شهرش یک نیروگاه گاز گلخانه ای تولید می کند ، این اثرش تنها در شهر خودش باقی نمی ماند بلکه تا ثیر آن بر روی طبیعت یک منطقه دیگر دنیاست . بنا بر این باید جهانی فکر کنیم و بدانیم که همه ،سرنوشت مشترک داریم .

اما متاسفانه ، خیلی از کشور های صنعتی – که مسئولیت اصلی این روند را بر عهده دارند این نکته را هنوز باور نکرده اند و فکر می کنند هر کدامشان در جزایر مستقل و بسیار پیشرفته و لوکس خود تا ابد می توانند مصون بمانند ولی واقعیت این نیست .

بنابراین مهمترین بحث در جذب مشارکت شهرو ندان و جوانان ،درک این مطلب است که ما یک سرنوشت داریم ونمی توانیم اینجا به زندگی خودمان مشغول باشیم و بی تفاوت از سر نوشت طبیعت و مردم دیگر نقاط جهان باشیم و این اولین قدم است .

بعد از آن ، بحث تشکل های غیر دولتی (NGO) است و سازمانهای بین المللی زیادی از این نوع در خصوص این مسئله تشکیل شده اند که واقعا جوانان در شکل گیری و اداره آنها نقش عمده ای دارند . علتش هم اینست که جوانان هم درک خیلی بهتری از این مسائل دارند و هم در خیلی از این موضوعات نگاهشان علمی است و از طرفی هم خیلی نگران آینده شان هستند و فکر می کنند برای آینده بهتر باید کاری بکنند .

در دو دهه اخير مسايل مربوط به ارتباط انسان و محيط زيست و بحث در رابطه با فعاليتهاي انساني در حفاظت بهسازي ويا تخريب آن به قدري فراگير شده كه گذشته از محافل علمي و آكادميك، حتي در ميان توده هاي مردمي و نيز مورد توجه جدي سياستمداران و دلتمردان را در سطح جهان به خود معطوف داشته است. اوج گيري مشكلات زيست محيطي در اكثر كشورهاي جهان، از قبيل رشد فزايند جمعيت، افزايش آلودگي زيست محيطي، تغييرات آب و هوا، تخريب جنگلها و منابع طبيعي، فرسايش خاك و كمبود مواد غذايي، گرسنگي وقحطي در برخي از نقاط جهان و بالاخره بروز بيماري هاي ناعلاج و مرگ و ميرهاي انساني كه غالبا" ناشي از عوارض محيطي و عدم توجه به بهداشت و سلامت محيط زيست بوده است، حساسيت همگان را برانگيخته است و موجب شده كه جهانيان را نوعي احساس همدري مشترك در صدد رفع تنگناهاي موجود و بهبود كيفيت محيط زيست برآيند ودر پي آن دانش پژوهان بسياري در سراسر دنيا به تحصيل در زمينه هاي علوم زيست محيطي روي آورند. در چنين شرايطي آشنا كردن مردم با اصول و مباني علوم و فنون محيط زيست از اولويت ويژه برخوردار گرديده است. در راستاي اين مهم، فراگيري يك زبان زنده و پوياي جهاني كه بتواند در انتقال مفاهيم و فرهنگ زيست محيطي كارآمد باشد ضروري بنظر مي رسد. بدين منظور، فرهنگ حاضر خواننده را با واژگان اساسي مطالعات مربوط به رشته هاي مختلف علوم وفنون محيط زيست آشنا مي سازد و سعي شده است كه مباحث گوناگوني از قبيل شناخت محيط زيست انساني، بهداشت محيط، آلودگيهاي زيست محيطي، مهندسي محيط زيست و علوم وابسته ديگر در بر گرفته شود.

مجموعه واژگان زيست محيطي حاضر متجاوز بر 5000 لغت اصلي و شرح معني واژه ها، اصطلاحات، مثالها وتوضيحات در باره كاربرد كلمات در مباحث مختلف محيط زيست انساني مي باشد. علاوه براين مطالب و موضوعات زيست محيطي بر گرفته از منابع مختلف علمي دنيا به صورت نقل و قول و توضيح در آن بيان شده تا نحوه كار برد واژه ها براي خواننده عينيت بيشتري يابد. در اين ميان از آنجائيكه تعداد نوشته ها و مجموعه فرهنگ زيست محيطي در كشور ناياب وگاها" بصورت لغت نامه عرضه شده است. بويژه عدم وجود مجموعه جامعي كه فرهنگ محيط زيست انساني كه مباحث ما بين انسان و محيط زيست و مباحث بهداشت محيط و آلودگي هاي زيست محيطي را در بر گيرد، مطلقا" خالي است. اين كمبود نويسنده را بر آن داشت تا به طراحي وتاليف مجموعه حاضر دست يازد. ناگفته پيدا است كه اين اقدام مصون از لغزش و خط نتواند بود. بنابر اين رهنمودهاي استادان و اهل فن را براي بهسازي ويرايش هاي بعدي به گوش جان مي شنوم و سپاس میدارم.

مهمترین مشکلات عمده محیط زیست امروزه چه در ایران وچه در دنیا با توجه به تحقیقات گسترده دانشمندان و کارشناسان زیست محیطی در چند ین موضوع اصلی خلاصه و جمع بندی گردیده است و در واقع میتوان آنها را بعنوان دغد غه های اصلی محیط زیست نا م برد که ناشی از فعالیتهای نادرست بشر میباشد که عبارتند از:

1- تاثیرات گازهای گلخانه ای

Greenhouse effect

2-تخریب لایه ازنOzone shield

3-تشکیل و ایجاد بارانهای اسیدی

Acid rain

4-آلودگی آبهای بین المللی و رودخانه ای

water river international pollution

5-کاهش تنوع زیست محیطی و ازبین رفتن گونه های نادر گیاهی و جانوری

Threatened species

6-تخریب جنگل ها وقطع درختان و تبدیل آنها به زمین های کشاورزی

Indirect deforestation

در عین حال انسان امروزه مواجه با کوهی از مشکلات زیست محیطی است . مشکلات محیط زیست جهان را طبق نظریات بو اندر (1985)،یونپ(1986)و پولونین (1987)و نگارنده می توان در فهرستی از خطرات و تهدیدات محیط زیست به صورت زیر خلاصه نمود:

1- نابود شدن لایه ازن

2- اثر گلخانه ای

3- جنگل زدایی

4- بیا با ن زایی

5- افزایش جمعیت با احتمال دو برابرشدن در سال 2040

6- افزایش آلودگی ها

7- کاهش منابع طبیعی

8- افزایش سطح آب در یا ها

9- افزایش نا راحتی ها روانی و افزایش جرایم

10- وابستگی بیش از اندازه به ماشین و وسایل ماشینی

11- شیوع بیمار یهای نا شناخته مانند ایدز

12- خطر دستکاری ژنیتکی

13- اسیدی شدن آب شیرین و خاک حاصلخیز

14- شور شدن خاکهای حاصلخیز

15- خوراکوری آبها

16- افزایش پسماند و پس آب

17- نابودی و مورد تهدید قرار گرفتن گونه های گیاهی و جانوری

18- کاهش منا بع آب شیرین و هدر رفتگی آن

19- صید بی رویه و بیش از اندازه آبزیان

20- نابودی کشتزارها به واسطه فرسایش خاک

21- نابودی منابع ژنتیکی

22- افزایش استفاده از سموم و آفت کش و علف کش

23- افزایش جنگها

24- گرسنگی جهانی

برای مطالعه بیشتر (مشکلات محیط زیست 2-1ص 6دکتر مجید مخدوم)

ابعاد شدت و شتاب تخریب زیست محیطی چقدر است . مسول بروز این خرابیها یا نشا نزده های زیست محیطی کیست و کدامین کارکرد یا کار کردهای انسانی است که چنین بحرانی را باعث شده اند. مرور فهرست خرابی ها ی محیط زیست ،شاید عمق فاجعه را چندان نمایان نسازد. حال برای پی بردن به ابعاد خرابی ها ،برخی از نشانزذ های تخریبی مهم زیست موشکافی می شوند.

تراکم دی اکسید کربن در هوا سپهر در 1992، 25درصد بیشتر از زمان صنعتی شدن جهان بوده است اعتقاد بر این است که این میزان به بالاترین حد خود در 160هزار سال اخیر رسیده است . ایستگاه اقیانوس شناسی مونا لوا در هاوایی ،میزان تولید دی اکسید کربن را در نیمه دوم 1993 برابر PPmv 350 در مقایسه به PPmv280(پیش از صنعتی شدن) بر آورد می نماید . مرورفهرست خرابیهای محیط زیست ،شاید عمق فاجعه را چندان نمایان نسازد . حال برای پی بردن به ابعاد خرابی ها ،برخی از نشانزد های تخریبی مهم محیط زیست مو شکافی می شوند.

گفتنی است که دی اکسید کربن مسئول75 در صد اثر افزوده (تاثیر انسانی ) گلخانه ای است .

که تقریبا 50تا 200سال در هوا سپهر ، پیش از آنکه در چرخه کربن قرار گیرد . باقی می ماند ناگفته نماند که اثر گلخانه ای موجب گرم شدن زمین و تغییر اقلیم آن میشود.میا نگین دمای زمین 15درجه سانتی گراد است که واسطه اثر گلخانه ای از سال1895تا کنون حدود 5در جه سانتی گراد گرمتر شده است . (محیط زیست کاندا 1994)و از سال 1976تا کنون 5 بار گرمتر مترین سال جهان تکرار گردیده است . البته در به وجود آمدن اثر گلخانه ای اکسید های نیتروژن و متان نیز دخالت دارند . بین سالهای 1983و1992متان ،2/6در صد و اکسید های نیترو ژن 3/2در صد اضافه شدند (محیط زیست کاندا 1994).

طبق این برآوردتراکم دی اکسید نیتروژن در هوا سپهر 310و متان PPbv1710در سال 1993بوده است .استفادهاز سوخت فسیلی مسئول درجه یک افزایش دی اکسید کربن و تبع آن گرم شدن زمین است . این منبع انرژی حدود 95درصد سوخت مصرفی جهان را تشکیل می دهد .دومین منبع تولید گاز کربنیک ،سوزاندن جنگلها برای تامین مصرف سوخت و زمین مورد نیاز است .هم اکنون دو میلیا رد نفر انرژی مورد نیاز خود را از سوزاندن جنگلها به دست می آورند .در واقع یکی از روشهایی که به وسیله آن انسان محیط زیست طبیعی را تغییر داد استفاده از آتش است باید اذعان داشت که آتش قدر تمندترین حربه انسان در این زمینه است . در واقع آتش می تواند دمای زمین را 800درجه سانتیگراد یا بیشتر افزایش دهد . در چنین حالتی دمای حاصله بستگی بسیار به وسعت آتش سوزی ، مدت زمان و شدت آن دارد به طور کلی آتش سوزی هایی که در جنگل رخ می دهند داغ تر از آتش سوزی هایی هستند که در سبزه زار ها اتفاق می افتد . البته خود طبیعت نیز موجب بروز آتش سوزی می شود به دلایل متعددی انسانهای اولیه عصر حجر تا امروز آتش را مفید دانسته اند :

- پاک سازی جنگل ها به منظور کشاورزی

- ارتقای کیفیت چرا گاهها برای تغذیه حیوانات اهلی و قابل شکار

- جلوگیری از ورود جانوری شکاری به پوشش گیاهی و یا دور کردن آنها از گیاهان

- کشتن یا راندن حیوانات شکار گر ،حشرات و دیگر جانورن موذی و مزاحم

- دفع حملات دشمن و یا حمله به دشمنان انسان

- فراهم کردن روشنایی وگرما

- ارسال پیام به وسیله علائم حاصل از دود

- پخت غذا

- به دست آوردن زغال چوب

- حفاظت از محل های مسکونی یا چادرها در مقابل آتش سوزی های بزرگ به وسیله آتش کنترل شده

برای مطالعه بیشتر (فصل دوم بیوسفر ص 25 انتشارات نقش مهر انسان و حفاظت محیط زیست)

تراکم CFcاز سال 1997،اندازه گیری آنها آغاز شده افزایش دائمی نشان می دهد ،اگر چه میزان رشد آنها از سال 1989 (پس از پروتکل مونترال ) کاهش معنی داری پیدا کرده است که نشان دهنده تلاش همه گیر جهانی است .

این مواد مسئول کاهش لایه ازون و به تبع آن افزایش نفوذ اشعه ماوراء بنفش و بروز سرطان هستند .در سال 1993 میزان 12 CFcدر هوا سپهر بیش ازPPt 500 و CFc 11کمتر از PPt300 بوده است (محیط زیست کاندا 1993). البته نا گفته نماند که میزان ازون استرا تو سفر نوسان طبیعی زیادی دارد . غبار آتشفشان های فعال و خورشید دو عامل طبیعی عمده در این باره هستند . تغییرات فصلی پرتو های خورشید ی ، چرخه 11 ساله لکه های خورشیدی و جریا نهای اقیانوسی 3تا 5 ساله ال نینو در این کاهش لایه موثرند .

موارد ذکر شده در بالا ،آلودگی ها ی هوا ،آب ،خاک ،صدا ، و ریخت وپا ش ،نابودی منابع ژنیتکی ،نابودی گونه های گیاهی و جانوری و سایر خرابیهای زیست محیطی که در فهرست آورده شدند ،شاید برای برخی هنوز ماهیت بحران محیط زیست جهان را نشان ندهند . چنا نچه اقتصاد دانان هنوز عقیده دارند که جهان می تواند برای 50میلیارد انسان غذا ، مسکن ،پوشاک ، چوب و کاغذ فراهم آورد برای روشنتر شدن بحث ،وضعیت محیط زیست جهان از دیدگاه زمین مورد نیاز برای شهر نشینی و تامین مسکن تجزیه و تحلیل می شود .

در سال 1994 ،45درصد جمعیت جهان شهر نشین بودند ،در حالیکه در 1950این میزان 29 درصد بود و هنوز 83درصد مردم کشور های در حال توسعه در مناطق غیر شهری می زیستند . اگر بر آوردهای سازمان ملل درست باشد ،تا 2025 بیش از 60درصد جمعیت 3/8 میلیاردی جهان در شهر ها زندگی می کنند . در حا لیکه با میزان با میزان رشد فعلی شهر نشینی در سال 2005 یعنی 8سال دیگر نیمی از مردم جهان (5/6میلیارد نفر )ساکن شهر ها خواهند بود .مطالعه بیشتر(آمایش سرزمین مخدوم 3-1-ص 9)

گفتنی است که میزان شهر نشینی در ایران هم اکنون 5/58در صد است

شاید سطح اشغال شده توسط شهر چندان زیاد نبا شند که موجب نگرانی گردد. به طور مثال مساحت شهر وانکوور در کاندا 11400هکتار برای جمعیت 470هزار نفری آن است . شهر تهران 80000هکتار (مرکز GI S تهران 1375) مساحت دارد که به طور تقریبی ده میلیون نفر در آن رندگی می کنند .

حال اگر تنها نیاز شهر وندان به غذا ،آب ،پوشاک ،کاغذ و چوب بسنده شود ،آیا باز هم محیط زیست جهان خواهد توانست این نیازها را برای جمعیت فعلی (8/5میلیارد)یا 5/6میلیارد 8سال دیگر و یا 3/8 میلیارد سال 2025بر آورده نماید . آثار تخریبی محیط زیست کشتزار ها ،مراتع ،جنگلها ، و منا بع دریایی جهان نشان از نو میدی دارند.

در طول 40سال گذشته ، تقریبا یک سوم سر زمین های قابل کشت جهان به واسطه فر سایش از بین رفتند و اگر فرسایش آبی و بادی به همین میزان ادامه یابد ،سالانه 10میلیون هکتار از جمع 5/1میلیارد هکتار کشتزارها جهان از دست خواهند رفت . اگر تبد یل کشتزار ها به استفاده های دیگر و مسموم شدن زمین به حساب آیند رقم هدر رفتگی سالانه 5/26میلیون هکتار میر سد .

همه ساله 75 میلیون تن خاک حاصلخیز از زمین ،به واسطه فرسایش بادی و آبی جابجا می شود . تشکیل خاک فرایند آهسته و تدریجی است ودر شرایط کشت و کار بین 200تا 1000 سال طول می کشد تا 5/2 سانتی متر خاک زبرین به وجود آید .

از طرف دیگر بیش از نیمی از مراتع جهان زیاد چرا می شوند که مستعد به فرسایش و تخریب شده اند .در مراتع زیاده چرا شده ،فرسایش سالانه خاک به 100تن در هکتار می رسد . این در حالی است که در سطح جهان در حال حاضر 5/4 میلیارد هکتار است (فائو 1997). مطالعه بیشتر (شالوده آمایش سرزمین دکتر مخدوم ص 9تا11)

همه روزه 45 هزار هکتار از جنگلها ی روی کره زمین (1/5 میلیون هکتار ) به واسطه تبدیل زمین و نیاز استفاده چوب هیزمی از بین می روند استفاده از چوب هیزمی همه ساله مسئول از بین رفتن 15 میلیون هکتار از جنگل هاست .

اگر چنین جنگل زدایی بیشتر به خاطر نیاز به انرژی و عدم استفاده منطقی از زمین در جهان سوم رخ می دهد . در میان کشور های صنعتی و پیشرفته خسران جنگل ها به خاطر تبدیل زمین ،آلود گی های محیط زیست و همچنین عدم استفاده منطقی از زمین اتفاق می افتد . طبق نظر کمیسیون اروپا 40میلیون هکتار از جنگل های اروپا به خاطر آلودگی هوا در حال از بین رفتن می باشد .ناگفته نماند که سالانه 40میلیون هکتار در جهان جنگل کاری نیز می شوند .

درعین حال میزان فعلی آلودگی در یاها و اقیانوس ها ممکن است به خاطر بالا آمدن سطح آب در یاها باعث افزایش بارش کرانه ای شده و رژیم جریان در یایی را مختل می کند . هرز آب ناشی از بارش سنگین موجب فرسایش حجم عظیمی از مواد غذایی خاک ، مواد آلی و فلزات سنگین میشود وآنهارا به رودخانه حمل مینماید ، که در انتها به همراه پساب ها ،پسماند ها ،مواد سمی و باکتر یها به دریا منتقل می گردند . بالا آمدن سطح آب دریا ها درنهایت موجب نابودی تا لاب ها (نظام پاکساری طبیعی آب کره زمین و غنی منبع غذایی جهان ) می گردد (براون ودیگران 1997).

جاری شدن سیل های سالهای اخیر در کشور ما ،آلودگی شهر های بزرگ ما ، از بین رفتن سطح وسیع یاز جنگل های ما رشد بی رویه شهرها ،بیا بان زایی گسترده در کشور ما متروکه ماندن کشتزار های ما به خاطر مهاجرت رو ستاییان به شهرها و واردات چند میلیاردی مواد غذایی و منابع طبیعی به کشور نمونه های ملی از هرج و مرج جهانی در کشور ماست .

نا گفته نماند اگر روند تخریب فعلی یعنی عدم استفاده منطقی اززمین در کشور ما ادامه پیدا نماید ، در 15 سال آینده 30میلیون هکتار از سر زمین های حاصلخیز و مستعد ما فقط به خاطر فرسابش از بین می روند . این رقم 30میلیون هکتارموجودی تمامی زمینهای حاصلخیز در کشور است (غروی 1365).

کارشناسان اکولوژی طبیعی ایران،میزان تخریب سطح جنگل ها و مر اتع کشور را 360متر مربع در ثانیه بر آورد می کنند . میزان فرسایش آبی سالانه بیشتر از دو میلیارد تن و میانگین آن 33تن خاک در هکتار می باشد . سالانه یک میلیون هکتار به وسعت بیا با نهای ایران افزوده می شود .

میزان رسوبات به سه سد مهم کشور (کارون ،دز و سفید رود )بیش از 50 میلیون متر مکعب در سال است (وزارت نیرو 1374). تازه این رخداد ها در کشوری اتفاق می افتد که 52درصد آن کمتر از 200میلی متر در سال بارندگی دارد 70درصد وسعت آن فاقد رود خانه دائمی است .

با این حال طبق بحثهای به عمل آمده اگر نیاز هر ایرانی شهروند ،روستایی و جنگل نشین و عشایر برای تامین نیاز مندیها ی غذایی ، مسکن و پوشاک ، کاغذ ،چوب ،آب یک هکتار باشد سطح فعلی کشتزار ها ،جنگل ها ،مراتع کشور( 524/81میلیون هکتار) به نظر می رسد که بتواند تکا فوی جمعیت فعلی را بنماید .

به نظر می رسد که آثار تخریبی محیط زیست کشور ما دست کمی از وخامت اوضاع جهان ندارد .باعث بروز این آثار تخریب زیست محیطی در جهان کیست و چیست .هانطور که گفته شد سالانه 5/26میلیون هکتار از کشتزار های جهان از بین می روند این هدر رفتگی به خاطر دلا یل زیر است (کاساس 1995).

تبدیل زمین 5/8 میلیون هکتار

فرسایش 10 میلیون هکتار

بیابان زایی 5 میلیون هکتار

مسموم شدن زمین 3 میلیون هکتار

طبق نظریه کاساس (1983)و مان (1987) ،فرسایش ،کویر زایی و مسموم شدن زمین به وا سطه استفاده غیر منطقی از زمین روی می دهد . تبدیل زمین از یک نوع استفاده به استفاده دیگر ، میزان فر سایش را تا هزار برابر روی کره زمین با لا رده است (یونپ ب 1987).که این عمل خسارات جبران نا پذبری را به منا بع طبیعی و محیط زیست جهان وارد آورده است .

تبد یل زمین ،فرسایش ، بیابا زایی، جنگل زدایی، آتش سوزی جنگل ها، مسمومیت و آلودگی های زمینها ( آب و خاک و هوا ) که دارند سلامت محیط زیست ومنابع طبیعی

جهان ما را به مخاطره می اندازند در بیشتر موارد به واسطه استفاده غیر منطقی از زمین روی می دهند که به خاطر نانم کاری انسان دستخوش مصیبت و بلایی گردیده است که دارد مو جودیت انسان را دچار تباهی می کند .

تا کنون 13 درصد جنگل ها و مراتع جهان به بیابان بدل شده اند و 30در صد این منابع در معرض خطر قرار دارند (منابع جهان 1997).

استفاده غیر منطقی تنها به زمین ختم نمی شود چنین امری در مورد آب شیرین در دسترس انسان نیز قرار دارد اتفاق می افتد بالاترین میزان هدر رفتگی آب در کشاورزی رخ می دهد که پس ازآن صنعت در مقام دوم قرار دارد .

واقعیت این است که محیط زیست طبیعی جهان دارای توان اکو لوژیکی محدودی برای استفاده انسان با این سرعت تخریبی بالا در بخش صنعتی ،کشاورزی ،شهری ،میباشد در برخی از محیطها طبیعت با کمترین خسران مهیای بالاترین توسعه است و در برخی دیگر کمترین توسعه در آن منجر به خرابی محیط زیست می شود .

این معنا بیان کننده « است که برای انجام توسعه در محیط زیست پیش ازبرنامه ریزی برای استفاده ازآن باید به ارزیابی توان اکولوژیکی آن در چار چوب یک برنامه دقیق و مدون وکارشناسی شده انجام گیرد.

در واقع درچنین مواقعی بود که علم آمایش سرزمین به وجود آمد که اززمین و آب به اندازه توان یا پتانسیل آن استفاده نمایند. خوشبختانه انسان متمدن به فکر چاره افتاد از اواخر قرن میلادی گذشته انسان به این نکته پی برد در یک چار جوب برنامه ریزی شده به نام طرح مدیریت مناطق حفاظتی محیط زیست ،جنگل داری ومرتعداری، شهر سازی، مدیریت کشاورزی ، دامداری ، دامپروری ، مدیریت شیلات ،پارکداری و مدیریت توسعه در جهان گرفت . (مطالعه بیشتر:بخش اول ص1-15مخدوم دانشگاه تهران)